Rijksuniversiteit Groningen Wil in 2030 Los van Big Tech — 'Het Zit Overal'

In 2030 los van big tech — een Nederlandse voorloper

De Rijksuniversiteit Groningen (RUG) wil in 2030 niet meer afhankelijk zijn van Amerikaanse big tech voor haar IT. Met 7.200 medewerkers, 33.000 studenten en een IT-landschap dat "doordrenkt" is van Amerikaanse software, is de RUG daarmee een van de eerste Nederlandse instellingen die het streven naar digitale autonomie hard in beleid heeft vastgelegd. Het college van bestuur nam de notitie in mei 2025 over en de uitfasering loopt sindsdien.

"Als je echt goed gaat kijken, zit big tech al overal", vertelt CIO Nolda Tipping-Griffioen in het Financieele Dagblad. "Het is een spaghetti waar je aan één sliertje trekt en dan komt er van alles los."

De aanleiding: een mail van Doge en een 'kill switch'

Het sluimerende onbehagen — oplopende licentiekosten sinds corona, zorgen over wat big tech met onderzoeksdata doet — sloeg om in actie na een mail van Doge, de Amerikaanse overheidsinstantie die Elon Musk een tijdje leidde. Die mail vroeg Nederlandse universiteiten naar banden met "communistische of socialistische" partijen en of vrouwelijke medewerkers wel voldoende beschermd werden tegen "feministische ideeën". Bij een ongewenst antwoord zouden Amerikaans-gesubsidieerde wetenschappers niet meer met de instelling mogen samenwerken.

Even later werd een rechter van het Internationaal Gerechtshof op aanwijzing van de Amerikaanse overheid de toegang tot zijn mail ontzegd. "Dat is gewoon een kill switch", aldus Tipping-Griffioen. "Wij hebben hier ook hoogleraren rondlopen die dingen roepen die Trump vast niet leuk vindt. Dat was nog een reden om te zeggen: we moeten een plan B klaar hebben liggen."

Het zit overal — ook waar je het niet ziet

In een reeks workshops brachten wetenschappers en stafmedewerkers het IT-landschap van de RUG in kaart. Niet alleen de voor de hand liggende plekken — mail, dataopslag — maar juist de verborgen afhankelijkheden. Het onderwijsplatform Brightspace, dat door veel Nederlandse universiteiten wordt gebruikt en zelf Canadees is, blijkt bijvoorbeeld te draaien op de servers van Amazon. Zelfs citatiesoftware, die niet Amerikaans is, verzamelt data over het leesgedrag van onderzoekers.

Oskar Gstrein, universitair hoofddocent menselijke waardigheid in het digitale tijdperk en een van de initiatiefnemers, noemt dit sphere transgressions: de logica van de commerciële tech-sfeer die de academische binnendringt. "Wij werken eigenlijk steeds meer voor de infrastructuur die big tech voor ons bouwt. Als we onderzoek doen, genereren we data die zij bijvoorbeeld gebruiken om taalmodellen mee te trainen. Als we onderwijs geven, leiden we studenten op tot gebruikers van hun producten."

Bewustwording, wortels, en geen stok

Je kunt medewerkers van een universiteit niet verplichten van software te wisselen. De RUG koos daarom voor een bewustwordingscampagne: een markt waar aanbieders van alternatieve software zich konden presenteren, en bijeenkomsten over de risico's van afhankelijkheid. "De wortel werkt hier beter dan de stok", aldus Tipping-Griffioen.

Een onverwacht effect: de universiteit bleek meer mensen in huis te hebben met verstand van opensourcesoftware dan gedacht. IT'ers die de ruimte niet kregen om hun kennis te etaleren, kunnen nu meedoen.

Eerste concrete stappen: Mistral en Nextcloud

Concrete vervangingen zijn er nog beperkt, maar wel veelzeggend. De RUG koos voor de AI-chatbot van het Franse Mistral in plaats van OpenAI of Google. "Het is makkelijker om iets nieuws meteen goed te doen dan om iets ouds te repareren", aldus Tipping-Griffioen. Belangrijke kanttekening: Mistral draait voorlopig nog grotendeels op de Amerikaanse cloud — "een stukje beter dan volledig Amerikaans", erkent Gstrein.

Daarnaast doet de RUG via koepelorganisatie Surf mee aan een pilot met het Duitse Nextcloud — een Europees opensource-alternatief voor Google Drive en OneDrive. Het biedt vergelijkbare functionaliteit (bestanden delen, samen aan documenten werken) maar draait op eigen servers. Het Franse ministerie van Onderwijs is bezig met een overstap naar dezelfde leverancier.

De lakmoesproef: 28 contracten en een dubbele rekening

De echt ingewikkelde fase moet nog komen. Eind 2026 loopt een groot werkplekcontract af. Tipping-Griffioen verwacht niet dat het direct wordt vervangen door een opensource-alternatief als Linux: er liggen 28 verschillende contracten met allemaal andere voorwaarden, en alles in één keer omgooien is een te groot risico voor de continuïteit van onderwijs en onderzoek.

Op enig moment komt er onvermijdelijk een periode waarin oude én nieuwe systemen naast elkaar draaien — met dubbele kosten. "Willen we daar echt geld in investeren? Dat wordt de vraag." Het belangrijkste argument om door te zetten: big tech buit afhankelijkheid uit. Wie eenmaal vastzit in een ecosysteem heeft weinig onderhandelingsruimte als de licentiekosten verder stijgen — en dat doen ze. Uiteindelijk, verwacht de CIO, valt overstappen waarschijnlijk goedkoper uit dan blijven.

Nextcloud: 'pijn en ongemak horen erbij'

Voor de Europese aanbieders zelf is het momentum ongekend. Nederlandse medeoprichter Jos Poortvliet van Nextcloud: "Opeens waren wij overal in gesprek." Maar hij waarschuwt ook: een ICT-project is altijd lastig, één op de drie mislukt. "Mensen moeten wennen. Dat heeft niets te maken met de kwaliteit van de producten — er gaat altijd wat mis."

Poortvliet wil dat Nextcloud groeit tot een niveau waarop de keuze voor een Europees alternatief "geen risico is voor je carrière" als CIO of CTO. Daarvoor is meer marktaandeel en bekendheid nodig — én realisme bij de vraagkant. "Dan zeggen mensen dat wij alles moeten bieden wat Microsoft in huis heeft. Dat kan niet en dat willen wij ook niet. Is het echt zo gek om bij meer partijen iets in te kopen?"

Studenten als vliegwiel

De RUG probeert het momentum landelijk vast te houden — via Surf, via Universiteiten van Nederland, en via rector magnificus Jacquelien Scherpen, die het onderwerp in een digitale commissie op de agenda houdt. Volgens Gstrein zijn studenten een onderschat instrument: "Als wij onze studenten leren werken met andere software, beïnvloeden we de vraagkant. Dat jaagt de ontwikkeling van die alternatieven aan."

Optimisme overheerst. "En als we in 2030 ergens nog Amerikaanse big tech gebruiken", besluit Tipping-Griffioen, "is dat in elk geval een bewuste keuze. Niet omdat we niet wisten dat we afhankelijk waren."

Bronnen

• FD: Rijksuniversiteit Groningen wil van big tech af, maar dat valt niet mee — 'Het zit overal' (paywall)
• RUG Research Portal: clipping van het FD-artikel
• Npuls Edtech Community: Hoe Nolda Tipping-Griffioen de beweging binnen de RUG is gestart
• Dagblad van het Noorden: Universiteit wil in 2030 los van big tech